صورتجلسه نشست قضایی دادگستری شهرستان بوئین زهرا با عنوان طرح دعوی تسلیم و تحویل مبیع بدون ارائه سند رسمی مالکیت یا سند عادی

🔘 پرسش

آیا طرح دعوی تسلیم و تحویل مبیع بدون ارائه سند رسمی مالکیت یا سند عادی انتقال عین و بدون طرح دعوی اثبات عقد ناقله عین مسموع است؟

✔️ نظر هیئت عالی:

در مورد اموال غیرمنقولی که دارای سند مالکیت بوده و نام فروشنده در دفتر املاک ثبت شده، همان‌گونه که در بند (ب) استدلال ذکر شده است، سند عادی دلیل قطعی و رسمی مالکیت نیست، بلکه مدعی می‌تواند به استناد مبایعه‌نامه عادی الزام فروشنده (مالک ثبتی) را به تنظیم سند رسمی انتقال و تحویل مبیع خواستار شود زیرا تسلیم مبیع از آثار بیع صحیح است و با محکومیت فروشنده به الزام به تنظیم سند رسمی، امکان تحویل مبیع فراهم است و رأی دادگاه کاشف از مالکیت خریدار خواهد بود.

درمورد اموال غیرمنقولی که دارای سابقه ثبتی بوده و در جریان ثبت است رسیدگی دادگاه به دعوای اثبات مالکیت و الزام فروشنده به واگذاری رسمی حقوق و تحویل مبیع بلااشکال است. درمورد اموال منقول نیز بند الف نظریه اعلام شده صحیح بوده مورد تأیید است.

✔️ نظر اتفاقی:

مدعی برای اثبات مالکیت خود و درخواست الزام بایع به تحویل و تسلیم مبیع باید با تمسک به ادله سنتی اثباتی و رعایت قواعد شکلی دادرسی در محکمه صالح درخواست نماید در قانون مدنی قواعد و ارکان ماهوی عقود و قراردادها احصا شده است ولی از حیث اثباتی و رعایت قواعد شکلی ناظر بر معاملات اموال اعم از منقول و غیر منقول مقررات خاص مثل قانون ثبت را باید رعایت کرد. قواعد شکلی واجد وصف آمرانه بوده و تخطی از آن مسموع نیست. هرچند مقنن در ماده ۳۴۸ قانون مدنی موضوع اقتدار و توانایی مطلق بایع به تسلیم مبیع را بیان کرده است. ولی در موضوع سؤال بایع قدرت تسلیم ذاتاً و واقعاً دارد ولی از ایفای تعهدات مدنی که ناشی از اراده مقنن است و در بند ۳ ماده ۳۶۲ قانون مدنی تصریح شده است خودداری می‌نماید. 

در فرض سوال، عدم توانایی موقت بایع مدنظر نیست مثل بیماری، جنگ، غصب… زیرا در چنین مواردی عقد باطل نیست بلکه بایع به لحاظ حدوث فورس‌ماژور توان تسلیم ندارد. فرض ما جایی است که بایع بدون هیچ‌گونه مانعی از ایفای تعهدات مدنی خودداری می‌کند. استنکاف داوطلبانه از ایفای تعهدات مدنظر است. از آنجایی که تعهد به تسلیم یک تکلیف قانونی است ولو این‌که در قرارداد مورد تراضی قرار نگیرد ولی تسلیم مبیع حسب مورد بر اساس نوع و جنس مبیع متفاوت است.

اگر مبیع عین معین باشد. در چنین حالتی با تحقق عقد به نحو صحت، تعهد به تسلیم حادث می‌شود. مگر این‌که بایع از حق حبس موضوع ماده ۳۷۷ قانون مدنی استفاده کند.

اگر بایع متخلف از تسلیم خودداری کند در حقوق ایران، خریدار بدواً حق فسخ یا انحلال قرارداد را ندارد بلکه به موجب ماده ۳۷۶ قانون مدنی الزام به تحویل مبیع را بخواهد درصورت اثبات موضوع از طریق ارائه ادله لازم، و صدور اجرائیه و عدم امکان اجرای مدلول حکم، حق فسخ را پیدا خواهد کرد. آن‌ هم به لحاظ حدوث خیار تعذر تسلیم مبیع است.

در فرض سوال، بیع که یک بیع و قرارداد مدنی محض است نه بیع و قرارداد تجارتی، فروض مختلف می‌توان تصور کرد.

الف – مبیع راجع به اموال منقول است مثل خودرو حالات متعدد دارد.

خریدار سند رسمی گرفته است چون در معاملات اموال منقول تنظیم سند رسمی شرط اثباتی نیست لذا با ارائه سند عادی و تمسک به ادله اثباتی سنتی دعوی تسلیم مبیع اموال منقول مسموع است.

اگر بیع و انتقال به نحو معاملات و قراردادهای شفاهی باشد بنا بر نظر عموم قضات و رویه قضایی دو خواسته یعنی اثبات وقوع عقد ناقل عین اموال منقول (اثبات مالکیت) و تحویل مبیع را تواماً مطرح نماید. هر دو دعوی یک‌جا رسیدگی می‌شود و حکم ترکیبی صادر می‌شود.

ب – مبیع از اموال غیرمنقول باشد. حالات متفاوت حادث می‌گردد.

۱. مبیع اموال غیرمنقولی که فاقد سابقه ثبتی باشد چون از اطلاق مواد ۲۲، ۴۶ الی ۴۸ و ۷۰ قانون ثبت خارج است طبق رأی وحدت رویه براساس قانون مدنی رسیدگی می‌شود منتها ممکن است معامله یا براساس سند عادی باشد که در این صورت دعوی مذکور مسموع است و دادگاه به مالکیت امر اجمالاً رسیدگی می‌کند یا بیع بدون تنظیم سند عادی باشد (یعنی بیع معاطاتی و شفاهی باشد) که چون بار اثبات عقد به عهده مدعی است باید دو دعوی مرتبط اثبات عقد بیع یا عقد ناقله عین مثل صلح و یا الزام به تحویل مبیع را که هر دو مالی است در دادگاه صالحه مطرح و محکمه براساس اطلاق ماده ۱۰۳ قانون آیین دادرسی دادگاه‌های عمومی و انقلاب در امور مدنی تواماً رسیدگی و درصورت احراز شرایط بیع رأی مرکب صادر می‌نماید.